1500-ական թվականներից Հայաստանը գտնվում էր Օսմանյան Թուրքիայի և Սեֆյան Պարսկաստանի տիրապետության տակ: 17-րդ դարի սկզբին հայ ազատագրական գործիչները Հայաստանը ազատագրելու ծրագրեր էին մշակում: Մասնավորապես 1677թ-ին Էջմիածնում Հակոբ Բ. Ջուղայեցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ հրավիրվում է գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին 12 աշխարհիկ և հոգևոր գործիչներ: Նրանք քննարկում են Հայաստանի ազատագրության հարցը և որոշում պատվիրակություն ուղարկել Եվրոպա` Եվրապական երկրներից օգնություն խնդրելու համար: Պատվիրակությունը մեկնում է Կ. Պոլիս այնտեղից Եվրոպա մեկնելու համար, սական Հ. Ջուղայեցին մահանում է և պատվիրակությունը վերադառնում է Հայաստան, բացի Իսրայել Օրուց: Նա մեկնում է Եվրոպա, լինում Ֆրանսիայում, Անգլիայում, ապա հաստատվում է Գերմանիայում և հանդիպում տեղի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ, նրան ներկայացնում Հայաստանի ազատագրման ծրագիրը: Հովհան Վիլհելմը խոստանում է նրան օգնել, բայց և խորհուրդ է տալիս գնալ Հայաստան և տեղում ծանոթանալ տիրող վիճակին, քանի որ, 20 տարի Հայաստանում չէր եղել: Օրին գալիս է Հայաստան և Սյունիքի Անգեղակոթ գյուղում հրավիրում գաղտնի ժողով, որտեղ Արցախի հայ մելիքները խոստանում են ամեն կերպ աջակցել նրան: Օրին վերադառնում է Եվրոպա դաշնակիցներ փնտրելու, սակայն շուտով հասկանում է, որ Հայաստանը հնարավոր է ազատագրել միայն Ռուսաստանի օգնությամբ: Նա 1703թ-ին մեկնում է Ռուսաստան, հանդիպում Պյոտր Մեծի հետ, վերջինս խոստանում է հայերին օգնել Հյուսիսային պատերազմի ավարտից հետո: Օրին շարունակում է իր գործունեությունը: Նա մահանում Է 1711թ-ին Աստրախանում: Իսրայել Օրին հայ ազատագրական շարժման հիմնադիրն է, նա առաջին գործիչն էր, որ հասկացավ՝ Հայաստանը հնարավոր է ազատագրել միայն Ռուսաստանի օգնությամբ:
Автор: merimkrtchyan
Когда это закончиться?
Հայաստանը 19-րդ դարի սկզբին
1500-ական թվականներից Հայաստանը գտնվում էր Օսմանյան Թուրքիայի և Սեֆյան Պարսկաստանի տիրապետության տակ: 17-րդ դարի սկզբին հայ ազատագրական գործիչները Հայաստանը ազատագրելու ծրագրեր էին մշակում: Մասնավորապես 1677թ-ին Էջմիածնում Հակոբ Բ. Ջուղայեցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ հրավիրվում է գաղտնի ժողով, որին մասնակցում էին 12 աշխարհիկ և հոգևոր գործիչներ: Նրանք քննարկում են Հայաստանի ազատագրության հարցը և որոշում պատվիրակություն ուղարկել Եվրոպա` Եվրապական երկրներից օգնություն խնդրելու համար: Պատվիրակությունը մեկնում է Կ. Պոլիս այնտեղից Եվրոպա մեկնելու համար, սական Հ. Ջուղայեցին մահանում է և պատվիրակությունը վերադառնում է Հայաստան, բացի Իսրայել Օրուց: Նա մեկնում է Եվրոպա, լինում Ֆրանսիայում, Անգլիայում, ապա հաստատվում է Գերմանիայում և հանդիպում տեղի իշխան Հովհան Վիլհելմի հետ, նրան ներկայացնում Հայաստանի ազատագրման ծրագիրը: Հովհան Վիլհելմը խոստանում է նրան օգնել, բայց և խորհուրդ է տալիս գնալ Հայաստան և տեղում ծանոթանալ տիրող վիճակին, քանի որ, 20 տարի Հայաստանում չէր եղել: Օրին գալիս է Հայաստան և Սյունիքի Անգեղակոթ գյուղում հրավիրում գաղտնի ժողով, որտեղ Արցախի հայ մելիքները խոստանում են ամեն կերպ աջակցել նրան: Օրին վերադառնում է Եվրոպա դաշնակիցներ փնտրելու, սակայն շուտով հասկանում է, որ Հայաստանը հնարավոր է ազատագրել միայն Ռուսաստանի օգնությամբ: Նա 1703թ-ին մեկնում է Ռուսաստան, հանդիպում Պյոտր Մեծի հետ, վերջինս խոստանում է հայերին օգնել Հյուսիսային պատերազմի ավարտից հետո: Օրին շարունակում է իր գործունեությունը: Նա մահանում Է 1711թ-ին Աստրախանում: Իսրայել Օրին հայ ազատագրական շարժման հիմնադիրն է, նա առաջին գործիչն էր, որ հասկացավ՝ Հայաստանը հնարավոր է ազատագրել միայն Ռուսաստանի օգնությամբ:
Homework
a. Circle the correct form.
- If I’m not feeling better tomorrow, I’m going to go to the doctor’s.
- Kerry won’t be going to work next week if her children are still ill.
- Don’t call Chloe now. If it’s eight o’clock, she will be bathing the baby.
- You can be fined if you aren’t wearing a seatbelt in your car.
- If we’re lucky, we’ll have sold our house by Christmas.
- If plants aren’t watered, they die.
b. Complete the sentence with a time expression from the list.
- I’ll call you as soon as I get back from my holiday.
- He’s going to pack his suitcase before he goes to bed.
- They’re setting off early in case there’s a lot of traffic.
- Sophie will be leaving work early tomorrow unlessher boss needs her.
- I’m meeting an old friend when I go to London.
- I’ll call you after I find out my results.
- Lily will have packed some sandwiches in case we get hungry.
- They’ll be playing in the park until it gets dark.
Սյունիքի ազատագրական պայքարը
Հայ ազատագրական ուժերը Սյունիքում համախմբված չէին, իսկ շրջակա պարսկամետ իշխանները զգալի ուժ էին ներկայացնում։ Սյունիքում զինված շարժումը նախապես ուղղված էր հյուսիսից անընդհատ արշավող լեզգի հրոսակախմբերի հետ։ Ազատագրական շարժումը համախմբելու համար քայլեր ձեռնարկվեցին։ Հայաստան ուղարկված հայ զինվորականները Դավիթ բեկի գլխավորությամբ 1722թ. հասան Սյունիք և հաստատվեցին Շինուհայր ավանում և իրենց շուրջը համախմբեցին տեղի հայկական զինված ուժերը։ Դավիթ Բեկի ղեկավարությամբ ստեղծվեց ռազմական խորհուրդ։ Նրա աչքի ընկած զորականներից Մխիթարին նշանակեց զորքի սպարապետ, իսկ առանձին զորաջոկատների հրամանատերեր դարձան տեր Ավետիսը, Փարսադանը, Թորոսը և ուրիշներ։ Առաջին լուրջ հարվածը 1722թ. աշնանը հասցվեց ջևանշիր կոչվող քոչվոր ցեղին։ Այդ հաղթանակը մեծ հեղինակություն բերեց Դավիթ բեկին։ Հայկական ուժերը միավորելու գործում կարևոր էր իսլամ(մահմեդականություն) ընդունած և թշնամու հետ համագործակցող մելիք Բաղրին պատկանող Տաթև գյուղի մերձակա ամրոցի գրավումը։ Դավիթ բեկի պահանջով Բաղրին գլխատեցին։ Այս իրադարձություններից հետո Տաթևը դարձավ Դավիթ բեկի նստավայրը։ Սյունիքի ազատագրական շարժման դեմ հանդես եկան ու Կապանի ապստամբների վրա հարձակվեցին նաև մահմեդականները։ Վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1723թ. Չավնդուրի մոտ, որտեղ հայկական կողմին հաջողվեց լիակատար հաղթանակ տանել։ Հետագայում հայկական ուժերի կարևոր հաղթանակներից էր Զևայի և Որոտանի բերդերի ազատագրումը։ Ավելի քան մեկամյա պայքարից հետո հաջողվեց Սյունիքի մեծ մասը ազատագրել։ Դավիթ բեկի գլխավորությամբ 1724թ. ստեղծվեց Կապանի Մեծ իշխանությունը, որի կենտրոնը դարձավ Հալիձորի բերդը։ Ահագնացող օամանյան վտանգը պարսից Թահմասպ 2-րդ շահին ստիպեց ճանաչել հայկական իշխանությունը։ Շահը Դավիթ բեկին իրավունք վերապահեց դրամ հատելու և ապա դաշինք կնքեց նրա հետ: Նա կոչ արեց շրջակա պարսկական կառավարիչներին ճանաչելու Սյունիքի հայկական իշխանությունը, ռամական օժանդակություն ցուցաբերելու և գործելու համաձայնեցված: Երևանը գրավելուց հետո թուրքական զորքերը շարժվեցին դեպի Սյունիք և Ատրպատական: 1727թ. մարտին թշնամին պաշարեց Հալիձորի բերդը: Որոշվեց ճեղքել պաշարումը և անցնել հակահարձակման: Դավիթ Բեկը որոշում է դուրս գալ շրջափակված ամրոցից և հակահարձակման միջոցով անակնկալի բերել թուրքերին։ Հակահարձակումը գլխավորող Մխիթարը և տեր Ավետիսը դիմում են հայ զինվորներին. «Արիացե՛ք, մի երկնչե՛ք, հետևեցե՛ք մեզ։ Եթե հասել է մեր վախճանը, քաջաբար մեռնենք, որովհետև մեզ համար ավելի լավ է արիությամբ պարիսպներից դուրս մեռնել, քան այստեղ ՝ մեր աչքերի առաջ, տեսնել մեր ընտանիքների ու բարեկամների մահը»։ Թուրքական բանակից զոհվեց 13000 զինվոր, թշնամուց խլվեց 148 մարտական դրոշ: 1728թվականին մահացավ Դավիթ Բեկը։ Կապանի զինվորական հրամանատարությունն անցավ Մխիթար սպարապետիպ, ով շարունակեց գլխավորել պայքարը թուրք զավթիչների դեմ։ 1630թ. թուրքերին Օրդուբադում պարտության մատնելուց հետո Խնձորեսկ վերադառնալու ճանապարհին Մխիթար սպարապետը դավադրաբար սպանվեց։ Սյունիքի հայկական զորքերը, միայնակ մնալով թշնամու գերակշիռ ուժերի դեմ, չկարողացան վերջնական հաղթանակի հասնել։ Սյունիքում որոշակի ժամանակով վերականգնվեց հայկական ինքնիշխանությունը։
Ազատագրական պայքարը Արցախում
Ազատագրական շարժումը Արցախում մտավ զինված պայքարի փուլ։ Պայքարի ոգեշնչողն ու ղեկավարը Գանձասարի հայոց կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանն էր։ Տարածաշրջանում տիրող քաղաքական խառնաշփոթից օգտվելով ՝ լեզգիներն ասպատակում էին Շիրվանի և Արցախի բնակավայրերը։ Հարձակումներին դիմագրավելու համար Արցախի մելիքների զինված ջոկատները հաճախ միավորվում էին և դիմադրում թշնամուն։ Ազատագրական պայքարին օժանդակելու համար Շիրվանի հայկական բնակավայրերից Արցախ ժամանեցին ռազմական գործի հմուտ կազմակերպիչներ Ավան և Թարխան հարյուրապետն իրենց համախոհներով։ Արցախում կազմակերպվեցին պաշտպանական հենակետային ամրոցներ ՝ սղնախներ։ Դրանցից առավել հայտնի էին Գյուլիստանի, Շուշիի, Ավետարանոցի, Ջրաբերդի և Քարագլխի սղնախները։ Հայկական զինուժի շնորհիվ 1722թ. ամբողջ Արցախը ազատագրվել էր պարսկական տիրապետությունից և Արցախում հաստատվեց հայկական իշխանություն։ Պարսկաստանը հայտնվել էր բավականին ծանր դրության մեջ։ Դա նպաստավոր պայմաններ ստեղծեց հպատակ ժողովուրդների ազատագրական պայքարի ծավալման համար։ Ապստամբած աֆղաններին հաջողվեց 1722թ. գրավել Իրանի մայրաքաղաք Սպահանը։ Իրավիճակից շտապեց օգտվել դեպի հարավ ՝ մերձկասպյան տարածքներին տիրանալ ձգտող Ռուսաստանը։ Պարսից շահին ապստամբներից պաշտպանելու պատրվակով կայսր Պետրոս 1-ը 1722թ. արշավանք կազմակերպեց դեպի Իրան։ Ռուսաց կայսրի արշավանքի լուրը մեծ ոգևորություն առաջացրեց հայ գործիչների շրջանում։ Արցախի մելիքները այդ ժամանակ կազմակերպել էին 12000 — անոց զորք։ Դրանից 10000-ը Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանի ցուցումով մեկնեց Գանձակի մոտակա Չոլակ վայրը ՝ սպասելու ռուսական զորքի գալուն։ Հայկական զորքը Չոլակից վերադարձավ Արցախ և ձեռնամուխ եղավ երկրամասի ինքնապաշտպանությանը։ 1723թ. հունիսին թուրքական զորքերը զավթեցին Թիֆլիսը և շարժվեցին Գանձակ։ Ռուս-թուրքական մրցակցությունը այդ ժամանակ հանգուցալուծվեց 1724թ. հունիսի 12-ին Կոստանդնուպոլսում կնքված պայմանագրով։ Այսրկովկասյան տարածաշրջանի և Ատրպատականի պարսկական տիրույթները բաժանվեցին Ռուսսաստանյան և Օսմանյան կայսրությունների միջև։ Վրաստանը և Արևելյան Հայաստանը ամբողջությամբ թողնվեցին Օսմանյան կայսրության տնօրինությանը։ Ռուսաստանը այլևս չէր կարող օգնության հասնել հայկական ուժերին, որոնք հակառակ թուրքերի պահանջներին, շարունակում էին զինված պայքարը։ Թուրքական զորքերը 1724թ. գարնանը ներխուժելով Արարատյան դաշտ սկսում են ավերել հայկական բնակավայրերը։ Հունիսի 7-ին թուրքական զորքը պաշարեց Երևանը։ Պաշտպանության համար ոտքի կանգնեց նաև մերձակա հայկական գյուղերի բնակչությունը։ Հակառակորդի գրոհները մատնվում էին անհաջողության։ Պարենի ու զինամթերքի սպառման պատճառով 1724թ. սեպտեմբերի 26-ին Երևանը անձնատուր եղավ։ Թուրքերի կորուստը կազմեց շուրջ 20000 մարդ։ Երևանի պաշտպանությունը ցույց տվեց հայ ժողովրդի ազատասիրության բարձր ոգին։ Դրա շնորհիվ կասեցվեց թուրքական զորքերի առաջխաղացումը Արցախին ՝ հնարավորություն տալով տեղի ուժերին ժամանակ շահելու և նախապատրաստվելու ահեղ մարտերին։ Արցախի ազատագրական ուժերը 1724թ. թուրքական զորքերի դեմ համատեղ գործելու մասին համաձայնագիր կնքեցին Գանձակի մահմեդականների հետ։ Համագործակցելու առաջարկներ արվեցին նաև պարսկական իշխանություններին։ Հուսադրող էր հայազգի գործիչ Իվան Կարապետի ժամանումը Ռուսաստանից ՝ ազատագրական պայքարին օժանդակելու խոստումներով։ 1725թ. մարտին թուրքական երեք զորամասեր ներխուժեցին Վարանդա գավառ։ Կորուստներից խուսափելու համար մելիքները դիմեցին հնարամտության։ Շուրջ 6000 թուրք զինվորների տեղավորելով հայկական գյուղերում ՝ հայ ինքնապաշտպանական ուժերը գիշերային հանկարծակի գրոհով ոչնչացրին նրանց։ Այս հաղթական գործողությունը բարձրացրեց հայերի ինքնավստահությունը և մարտունակությունը։ Անհաջողության մատնվեց նաև Արցախի դեմ թուրքական հաջորդ հարձակումը։ 1726թ. Օսմանյան զինուժի ՝ Շուշին գրավելու փորձերը հաջողություն չունեցան։ Ութօրյա մարտերում տալով մոտ 800 զոհ ՝ թուրքերը նահանջեցին Գանձակ։ Չստանալով Ռուսաստանից խոստացված օգնությունը և ցանկանալով կանխել հետագա արյունահեղությունը ՝ հայկական ուժերի մի մասը դադարեցրեց պայքարը։ 1728թ. մահացավ Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանը։ Հաջորդ տարի Ավան և Թարխան հարյուրապետերի գլխավորությամբ հայ զինվորականության մի մասը տեղափոխվեց ռուսաստանյան բանակ ՝ մտնելով նորաստեղծ «Հայկական էսկադրոնի» կազմը։ Սակայն 1729-1731թթ. թուրքական նվաճողների դեմ շարունակում էր պայքարել Գյուլիստանի սղնախը ՝ Աբրահամ սպարապետի գլխավորությամբ։ Արցախի ազատագրման շարժումը մեծ արձագանք գտավ ողջ հայության մեջ։ Այն ոգեշնչում էր հայ ժողովրդի գալիք սերունդներին և հավատ ներշնչում հաղթանակի համար։
Homework
a. In groups, decide on creative punishments for these crimes or offences.
1. An arsonist who sets fire to a local beauty spot, for example, a forest.
I would force him to plant all the burned trees in the forest․
2. A 15-year-old who is caught drinking and smoking.
I think that I would just explain him how badly smoking and drinking will effect on his health if he does it at young age.
3. Someone who parks illegally causing major traffic delays.
I would give join with other drivers and push the car out of the way.
4. A group of teenagers who paint graffiti all over walls in a small town.
I would make teenagers pay for the damage they have done.
5. A couple whose dogs bark incessantly and bother the neighbors.
I would just make them leave.
6. A young person who creates a computer virus which infects thousands of computers.
I would make that person fix all the computers.
Homework
- A gang took a rich man’s son and asked the family for money. – kidnapping
- She went to her ex-husband’s house and shot him dead. – murder
- A passenger on a flight made the pilot land in the desert. – hijacking
- After the party the man made the woman have sex against her will. – rape
- We came home from holiday and found that our TV had gone. – burglary
- Someone tried to sell me some marijuana during a concert. – drug dealing
- When the border police searched his car, it was full of cigarettes. – smuggling
- Someone threw paint on the statue in the park. – vandalism
- He said he’d send the photos to a newspaper if the actress didn’t pay him a lot of money. – blackmail
- An armed man walked into a bank and shouted ‘Hands up!’ – robbery
- A man transferred company money into his own bank account. – fraud
- A builder offered the mayor a free flat in return for a favor. – bribery
- Two men left a bomb in the supermarket car park. – terrorism
- Somebody stole my car last night from outside my house. – theft
- A man held out a knife and made me give him my wallet. – mugging
Making punishment fit the crimes
Mike Cicconetti, a US judge with a difference.
1. When Michelle Murray was arrested for abandoning some kittens in a forest, she expected to get a fine or a short prison sentence. Instead she was sentenced to spend the night in the same cold, dark forest. In the end it was so cold that she only had to spend three hours in the woods, but Judge Mike Cicconetti had made his point. He wanted the 26-year-old Ohio housewife to feel the same pain and suffering as the animals she had abandoned, many of which later died.
2. Judge Cicconetti’s unusual ruling was just the latest example of his unique brand of ‘creative justice’ which has won him national acclaim. He was elected unopposed to serve another six years in Like County, Ohio last month, and this year won the presidency of the American Judges Association.
3. Cicconetti allows offenders to choose between jail, and an alternative, ‘creative’ sentence. For example, people accused of speeding are offered a choice between having their licence suspended for 90 days, or having it suspended for a shorter period and spending one day working as a school crossing guard. The judge says that offenders who spend a day helping school children across the street never appear in his courtroom for speeding again.
Homework
abandon — leave without planning to come back
keen — sharp, eager, intense, sensitive
jealous — afraid that the one you love might prefer someone else; wanting what someone else has
tact — ability to say the right thing
oath — a promise that something is true, a curse
vacant — empty; not filled
hardship — something that is hard to bear; difficulty
gallant — brave; showing respect for someone
data — facts, information
unaccustomed — not used to something
bachelor — a man who has not married
qualify — become fit; show that you are able
Հայ ազատագրական պայքարի վերելքը
17-րդ դարի երկրորդ կեսը հայոց պատմության մեջ նշանավորվեց ազգային գաղափարախոսության ծավալմամբ և ազատագրական պայքարի կազմակերպման գործնական քայլերով։ Հայաստանի ազատագրության համար շարժման աշխուժացումը ուներ իր ներքին ու արտաքին նախադրյալները։ Ներքին նախադրյալի մեջ էականը հայերի ազգային ինքնագիտակցության մեջ դարեր առաջ կորցրած անկախ պետականության վերականգման անհրաժեշտության զգացումի ուժեղացումն էր։ Հայկական պետականության վերականգնումը կարող էր երաշխիք լինել ՝ վերջ տալու օտարների կողմից բնակչության կեղեքմանը։ Ազատագրական պայքարի նախադրյալների մեջ կարևոր էր դավանանքի ու ազգային մշակույթի խաղացած դերը։ Օտար տիրապետության պայմաններում հայ ժողովուրդը մահը նախընտրում էր պարտադրված դավանափոխությունից։ Արտաքին նախադրյալների թվում էին Հայաստանի մեծ մասը նվաճած պետության ՝ Օսմանյան կայսրության թուլացումը, ինչը ազատագրական պայքարի հաջողության հույսեր էր ներշնչում։ Շատ կարևոր էին միջազգային հարաբերություններում նկատվող փոփոխություները։ Եվրոպական մի շարք երկրներ, որոնց Օսմանյան կայսրությունը սպառնում էր, առավել հզորանալով, պայքար էին սկսել այդ կայսրության դեմ։ Նման երկրները դիտվում էին Հայաստանի ազատագրության համար հնարավոր ու իրական դաշնակիցներ։ Կարևոր հանգամանք էր նաև հույների, ասորիների, քրդերի, եզդիների, վրացիների ՝ օտար տիրապետության դեմ պայքարի պատրաստակամությունը։ 1645թ. Օսմանյան կայսրության և Վենետիկի հանրապետության միջև սկսվեց երկարատև պատերազմ, որը թուրքահպատակ ժողովուրդների մեջ օտարի լուծը թոթափելու հույսեր արթնացրեց։ Հռոմն ու Ֆրանսիան ջանքեր էին գործադրում համախմբելու օսմանյան տիրապետության տակ գտնվող ժողովուրդներին։ Հայազգի գործիչները Հայաստանի ազատագրումը կապում էին եվրոպական երկրների օգնության հետ, կոչեր էին ուղղում Հռոմի պապին ու Ֆրանսիայի թագավորին ՝ ուժեղացնելու հակաօսմանյան պայքարը։ Հայաստանի ազատագրության ծրագրերի և բանակցությունների մասնակիցներից էր բաղիշեցի հայազգի վաճառական մահտեսի Շահմուրատը։ 1666թ. նա ժամանել էր Փարիզ և հավաստիացրել ֆրանսիական արքունիքին, որ հայերը հույների հետ միասին պատրաստ են ապստամբելու Օսմանյան կայսրության դեմ։ Նման առաջարկով դիմել էր Լյուդովիկոս 14-ին, իսկ 1683թ. հայկական պատվիրակության կազմում կրկին ժամանել էր Փարիզ բանակցությունները շարունակելու համար։ Հայաստանի ազատագրության հարցը քննարկելու նպատակով Ամենայն հայոց կաթողիկոս Հակոբ Դ Ջուղայեցին Էջմիածնում 1677թ. գումարեց գաղտնի ժողով։ Մասնակցում էին աշխարհիկ և հոգևոր 12 գործիչներ։ Ժողովը որոշեց դիմել Եվրոպայի օգնությանը։ Կաթողիկոսի գլխավորությամբ կազմված պատվիրակությունը 1678թ. վերջին մեկնեց Կոստանդնուպոլիս ՝ Եվրոպա անցնելու համար։ Կոստանդնուպոլսից կաթողիկոսը փորձեց կապեր հաստատել Հռոմի պապի՝ Ռեչ Պոսպոլիտայի և այլ երկրների տիրակալների հետ։ 1679թ. կաթողիկոսը բանակցություններ է սկսում Լեհաստանի թագավոր Յան Սոբեսկու հետ։ Երկու տարի մնալով Կ.Պոլսում ՝ Հակոբ Դ Ջուղայեցին մահանում է հիվանդությունից, իսկ պատվիրակությունը վերադառնում է Հայաստան։ Պատվիրակության հետ մեկնած երիտասարդ Իսրայլ Օրին ՝ Սյունիքի մելիք Իսրայելի որդին Հայաստան չի վերադառնում, այլ Կ.Պոլսից ուղևորվում է Իտալիա, հետո գնում է Ֆրանսիա ու մտնում զինվորական ծառայության ՝ ստանալով սպայի աստիճան։ Հետո տեղափոխվում է Գերմանիա, հաստատվւոմ Պֆալց երկրամասի կենտրոն Դյուսելդորֆ քաղաքում։ Այնտեղ նա Հովհան Վիլհեմի հետ քննարկում է Հայաստանի ազատագրության վերաբերյալ իր գաղափարները և խոստանում է աջակցել։ Հովհան Վիլհեմի խորհրդով Օրին գալիս է հայրենիք ՝ տեղում իրավիճակին ծանոթանալու և ազգային-քաղաքական ուժերի հետ բանակցություններ վարելու համար։ 1688–95 թթ-ին մասնակցել է անգլո-ֆրանսիական պատերազմին: Հովհան Վիլհելմն Իսրայել Օրու միջոցով թղթեր է հղել Քարթլիի թագավոր Գիորգի XI-ին, հայ մելիքներին, Ամենայն հայոց և Աղվանից կաթողիկոսներին՝ մանրամասն տեղեկություններ խնդրելով Հայաստանի ու հարակից երկրների տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական կացության մասին: 1699 թ-ին ուղևորվել է Հայաստան: Մելիք Սաֆրազի աջակցությամբ Սիսիանի Անգեղակոթ գյուղում 1699թ. հրավիրվում է գաղտնի խորհրդակցության։ Որոշվում է լիազորել Օրուն շարունակելու բանակցությունները արևմտաեվրոպական երկրների և Ռուսաստանի հետ։ Վիլհեմին ուղղված նամակում հայ մելիքները հավաստիացնում էին, որ ռազմական օգնության դիմաց պատրաստ են նրան ճանաչելու Հայաստանի թագավոր։ Վերադառնալով Եվրոպա ՝ Օրին Վիլհեմին է ներկայացնում է Հայաստանի ազատագրության ՝ Պֆալցյան ծրագիր, որը բաղկացաղ է 36 կետից։ Կայսընտիր իշխանը, հավանություն տալով Օրու ծրագրին, առաջարկում է ստանալ նաև Ֆլորենցիայի և Ավստրիայի իշխանությունների համաձայնությունը։ Ֆլորենցիայի դուքսը խոստանում է զորք տրամադրել, սակայն ավստրիական կայսրը, ով Օսմանյան կայսրության հետ հաշտության պայմանագիր էր կնքել, հրաժարվում է օգնել։ Եվրոպայում Հայաստանի ազատագրության համար անհրաժեշտ օժանդակություն չստանալով ՝ Օրին Վիլհեմի աորհրդով այս անգամ մեկնում է Ռուսաստան։ 18-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանը գործուն պայքար էր սկսել Բալթիկ, Սև և Կասպից ծովերին հաստատվելու համար։ 1701թ. ամռանը Օրին Պյոտր 1 ցարին է ներկայացնում Ռուսաստանի օգնությամբ Հայաստանը ազատագրելու ծրագիր։ Պետրոս 1-ը, ով Շվեդիայի կժդեմ պատերազմի մեջ էր (Հյուսիսային պատերազմ, 1700-1721թթ.), Օրուն հուսադրում է, որ պատերազմի բարեհաջող ավարտից հետո կզբաղվի Հայաստանի հարցով։ Այսրկովկասում և Պարսկաստանում տիրող իրավիճակին ծանոթանալու նպատակով ցարը Օրու ղեկավարությամբ պատվիրակություն է ուղարկում Պարսկաստան ՝ նրան տալով ռուսական բանակի գնդապետի զինվորական աստիճան։ Առաքելության նկատմամբ ավելորդ կասկածներ չհարուցելու նպատակով Իսրայել Օրին մեկնում է Եվրոպա, որտեղ որոշվում է, որ ինքը պետք է մեկնի Պարսկաստան ՝ որպես Հռոմի պապի դեսպան։ Օրին նամակ է վերցնում Հռոմի պապից, որով վերջինս խնդրում էր պարսից շահին ՝ քրիստոնյաներին չենթարկել հալածանքների։ Վերջապես Օրին իր դեսպանախմբով 1708թ, ուղևորվում է դեպի Այսրկովկաս և Պարսկաստան։ 1709թ. լինում է Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահանում և նույն թվականի կեսերին բռնում վերադարձի ճանապարհը։ Ռուսաստան միանալիս Օրուն միանում է Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանը։ Վերջինս, ամենայն հավանականությամբ, պետք է պաշտոնապես Հայաստանի ազատագրության հարցի շուրջ բանակցեր Պյոտր 1-ի հետ։ժ, բայց 1711թ. օգոստոսին մերձկասպյան Աստրախան քաղաքում տարօրինակ հանգամանքներում Իսրայել Օրին հանկարծամահ է լինում։ Եսայի Հասան-Ջալալյանը հարկադրված վերադառնում է հայրենիք։
Մերի Մկրտչյան 